نویسنده: الهه صدوقی | در:

مقدمه: فرارفتن از دوگانه‌انگاریِ ذهن و بدن

در پزشکی کلاسیک، بدن غالباً به مثابه ماشینی پیچیده دیده می‌شود که با اختلال در سیستم ایمنی، هورمونی یا سلولی دچار «نقص فنی» شده است. در بیماری‌های خودایمنی که در آن‌ها سیستم ایمنی به بافت‌های خودی حمله می‌کند تمام تمرکز طبابت بر کنترل التهاب و کاهش علائم زیستی است.
اما سوالی که اغلب نادیده گرفته می‌شود این است: روان در کجای این نبردِ درونی ایستاده است؟
پرداختن به بیماری‌های روان‌تنی (Psychosomatic) و خودایمنی از منظر روان‌کاوی، هرگز به معنای «خیالی دانستن درد» یا نادیده گرفتن پروتکل‌های پزشکی نیست؛ بلکه دعوتی است برای بازخوانیِ یکپارچگیِ روان-تن (Psyche-Soma) و دادنِ زبان به رنجی که بدن به دوش می‌کشد.

۱. راززدایی و معنابخشی به رنج زیسته

مواجهه با یک بیماری مزمن یا خودایمنی، فرد را دچار شوک، خشم و حسِ عمیق «بی‌دلیلی» می‌کند. سوالاتی نظیر «چرا من؟» یا «چرا بدنم علیه من شده است؟» ذهن فرد را فرسوده می‌سازد. روان‌کاوی فضای تحلیلی و امنی فراهم می‌کند تا فرد از منفعل بودن در برابر بیماری فاصله بگیرد. روان‌درمانی تحلیلی کمک می‌کند رنجِ جسمانی از یک «حادثهٔ کور و بی‌معنا» به یک «تجربهٔ قابل فهم و زیست‌شده» تبدیل شود؛ جایی که فرد می‌تواند رابطهٔ میان فشارهای روانی، ترومای ناگفته و واکنش‌های بدنی خود را لمس کند.

۲. بازسازی مرزهای Self در بیماری‌های خودایمنی

وظیفهٔ اصلی سیستم ایمنی در بدن، تشخیص درست «من» (Self) از «غیرمن» (Non-Self) است. در اختلالات خودایمنی، مرزهای این تشخیص دچار آشفتگی می‌شوند و بدن دوست را از دشمن بازنمی‌شناسد.
در رویکرد روابط ابژه (Object Relations)، مرزهای روان و احساس «من بودن» در نخستین روابط کودک شکل می‌گیرد. وقتی این مرزهای درونی به دلیل ناامنی، اضطراب‌های شدید اولیه یا گسست در تجربهٔ نگهداری (Holding) خدشه‌دار شوند، روان ممکن است توانایی حفاظت از مرزهای خود را از دست بدهد. بررسی خودایمنی از زاویهٔ تحلیلی، امکانِ بازنگری و بازسازیِ مفهوم مرز، امنیت و خویشتن‌داری را در روان‌درمانی فراهم می‌کند.

۳. جسمانی‌سازی (Somatization): آخرین سنگر دفاعی روان

یکی از مفاهیم بنیادی روان‌کاوی، «جسمانی‌سازی» یا تخلیهٔ اضطراب بر روی بدن است. جویس مک‌دوگال (Joyce McDougall)، روان‌کاو، بدن را «صحنهٔ نمایشِ روان» می‌نامید. وقتی روان ابزار، کلمات یا دفاع‌های لازم را برای پردازش رنج‌های عمیق، هیجانات سرکوب‌شده یا ترومای بی‌کلام نداشته باشد (مفهوم Unrepresented States)، این بارِ سنگین مستقیماً بر دوش بدن بارگذاری می‌شود. سیستم عصبی و ایمنی تحت فشار این اضطرابِ زبان‌نیافته، وارد فاز التهاب و حمله به خود می‌شوند. روان‌کاوی با ایجاد کلام، این بار را از روی دوش بدن برمی‌دارد.

۴. گذار از «سوگِ سلامتی» به صلح با بدن

فرد مبتلا به بیماری خودایمنی اغلب با یک حس عمیقِ خیانت روبه‌رو است: «بدنم به من خیانت کرده است.» این حس، باعث ایجاد رابطه‌ای پر از خشم، انکار و بیگانه شدن با جسم می‌شود.
روان‌درمانی تحلیلی تسهیل‌کنندهٔ فرآیند «سوگ سلامتی» است. مراجع یاد می‌گیرد که:

• خشم و فقدانِ سلامت کامل را سوگواری کند.
• از انکارِ بیماری دست بردارد.
• دوباره با بدنی که آسیب دیده اما همچنان زنده است، رابطه‌ای مبتنی بر شفقت، مراقبت و آشتی برقرار سازد.

جمع‌بندی: سخن پایانی

پرداختن به خودایمنی و دردهای روان‌تنی از منظر روان‌کاوی، نگاهی لوکس یا آکادمیک نیست؛ بلکه یک ضرورت بالینی برای آشتی دادن انسان با بدن خویش است. وقتی به روان اجازه‌ی سخن گفتن داده شود، بدن دیگر مجبور نیست جورِ ناگفته‌ها را با التهاب و درد بکشد.
در یک جمله:
«روان‌کاوی به بدن یادآوری می‌کند که برای ابراز رنج، راه‌هایی جز نبرد با خویشتن نیز وجود دارد.»

منابع و مراجع مقاله (References)

1. McDougall, J. (1989). The Theatres of the Body: A Psychoanalytic Approach to Psychosomatic Illness
2. Winnicott, D. W. (1949). “Mind and its relation to the psyche-soma.” British Journal of Medical Psychology, 27(4),
3. Sifneos, P. E. (1973). “The prevalence of ‘alexithymic’ characteristics in psychosomatic patients.” Psychotherapy and Psychosomatics, 22(2-6), 255-262.
4. Taylor, G. J., Bagby, R. M., & Parker, J. D. (1997). Disorders of Affect Regulation: Alexithymia in Medical and Psychiatric Illness. Cambridge University Press.

نویسنده: الهه صدوقی | در:

ژولیا کریستوا، با نگاه روانکاوانه و فلسفی‌اش، بدن زن را نه فقط به‌عنوان یک واقعیت زیستی، بلکه به‌مثابه یک متن، یک معنا، و یک چالش در برابر نظم نمادین پدرسالارانه می‌بیند. در جهان او، زن درون مرزها و زبان‌هایی محصور شده که از پیش برایش تعریف شده‌اند؛ او همواره «دیگری» است، آن‌که از طریق بدنش معنا می‌یابد، اما هرگز به تمامی در زبان تثبیت نمی‌شود.

کریستوا معتقد است که زنانگی در نظم نمادین، یعنی در زبانی که جهان را شکل می‌دهد، همیشه در جایگاه غریبه‌ای آشنا قرار دارد. بدن زن، با تمام تغییراتش ( زایندگی، خونریزی، میل، و فرسودگی) چیزی است که فرهنگ می‌خواهد رام کند، پنهان سازد یا به تصویرهای محدود تقلیل دهد. زن، در این ساختار، نه یک سوژه‌ی کامل، بلکه موجودی میانجی است: هم درون زبان و هم بیرون از آن، هم در قلمرو قانون پدر و هم در ساحت پیشازبانی مادری.

اما کریستوا نشان می‌دهد که این وضعیت، تنها یک سرنوشت نیست، بلکه امکانی برای گسست و دگرگونی است. اگر زن، به‌عنوان آن‌که همیشه در حاشیه‌ی معنا ایستاده، بتواند سخن بگوید، نه به زبانی که او را خاموش کرده، بلکه به زبانی که از درون بدن و تجربه‌اش برمی‌خیزد، آنگاه می‌تواند ساختارهای تثبیت‌شده را متزلزل کند. زنانگی در این معنا، نوعی مقاومت است، نوعی شورش علیه تثبیت‌شدگی‌های هویتی.

بدن زن، از نگاه کریستوا، نه صرفاً یک ابژه‌ی میل، بلکه میدان نبردی برای بازتعریف سوژگی است. او حامل یک «امر نیمه‌جوهرین» (semiotic chora) است، یک ریتم، یک موسیقی، یک جریان که منطق خطی و مردانه‌ی زبان را به چالش می‌کشد. در همین آشوب، در همین خروج از فرم‌های پذیرفته‌شده‌ی معنا، زن می‌تواند نه فقط خود را بازتعریف کند، بلکه امکان زبانی نو را بیافریند، زبانی که دیگر زن را به «دیگری» تقلیل ندهد، بلکه او را به‌عنوان سوژه‌ای زنده و سیال به رسمیت بشناسد.

در نهایت، از نگاه کریستوا، زن کسی نیست که تنها در چارچوب‌های ازپیش‌تعیین‌شده‌ی جامعه معنا شود؛ بلکه او همان شکاف، همان بی‌ثباتی، همان امکان تغییر است که هر نظمی را به چالش می‌کشد. بدن زن، نه یک مکان ثابت، که حرکتی بی‌پایان است؛ او نه در قالب‌های مردسالارانه، بلکه در تجربه‌ی زیسته‌ی خود، معنا می‌یابد.

نویسنده: رضا یزدانی‌مهر | در:

هر کدام از ما به‌واسطهء اینکه ممکن است در برقراری رابطهء خوب موفق نباشیم، اغلب در کارهای‌مان شکست بخوریم، نتوانیم با فرزندان‌مان صبورتر باشیم، یا احساس خوبی نسبت به خودمان نداشته باشیم، جهت کمک گرفتن از روان‌درمانگر اقدام کنیم. روان‌درمانی تحلیلی یکی از رویکردهای روان‌درمانی می‌باشد که به گستره‌ای از درمان‌های مبتنی بر مفاهیم و روش‌های روانکاوی اطلاق می‌شود. تصویری که روانکاوی از انسان به نمایش می‌گذارد، تصویری منحصربفرد است. درطول مسیر زندگی ممکن است بارها تلاش کنیم تا کنترل خودمان و مسائل زندگی را در دست بگیریم، اما روانکاوی به ما نشان می‌دهد این تلاش‌ها همیشه هم موفقیت‌آمیز نیست. این رویکرد به ما یادآوری می‌کند که تنها می‌توانیم به اندازهء کافی با مسائل زندگی مدارا کنیم(نه اینکه کامل آنها را ریشه‌کن کنیم) چرا که تعارض(ایدهء محوری روانکاوی) بخشی جدایی ناپذیر از تجربهء انسان بودن است.

روان‌درمانی تحلیلی شامل جلساتی با تواتر کمتر و احتمالا مدت زمانی کوتاه‌تر از روانکاوی تمام عیار هستند. تواتر جلسات یک یا دو جلسه در هفته است و درمان می‌تواند زمان_ محدود یا دارای انتهای باز باشد. ماهیت روان‌درمانی تحلیلی واکاوی جنبه‌هایی از خویشتن فرد است که آگاهی کاملی از آنها ندارد، به‌ویژه به آن صورت که در رابطهء درمانی ظاهر می‌شود و بالقوه تحت تاثیر آن قرار می‌گیرد. روان‌درمانی تحلیلی به‌دنبال ارائهء راهکار یا دستورالعملی برای حذف یا تسکین رنج نیست. بلکه به فرد کمک می‌کند ابتدا ظرفیت لازم برای تجربهء رنج را پیدا کند، آن را احساس کند، دربرگیری کند، و با پردازش مجدد آن درک جدیدی از مسائل قدیمی پیدا کند تا از این طریق رنج خود را کاهش دهد.

با وجود اینکه ممکن است از گوشه و کنار مطالب پراکنده‌ یا کمی بیشتر دربارهء روان‌درمانی تحلیلی داشته باشیم، بازهم امکان دارد برای‌مان سوال باشد که در جلسات روان‌درمانی تحلیلی چه اتفاقی می‌افتد و این فرآیند چگونه طی می‌شود. در ادامه به‌صورت خلاصه به توصیف این فرآیند می‌پردازیم.

ویژگی‌هایی که روان‌درمانی تحلیلی را از سایر رویکردها متمایز می‌کند عبارتند از:

۱. تاکید بر عاطفه و ابراز هیجان
در روان‌درمانی تحلیلی بر واکاوی و بحث در مورد گسترهء کامل هیجانات درمانجو تاکید می‌شود. درمانگر به درمانجو کمک می‌کند تا احساساتش را توصیف کند و به کلام درآورد؛ این احساسات شامل احساسات متناقض، احساسات مشکل‌ساز یا تهدیدکننده و احساساتی است که درمانجو در ابتدا قادر نیست بشناسد یا درک کند؛ در عین حال تاکید می‌کند که بینش عقلانی، همان بینش هیجانی نیست که در عمق طنین‌انداز می‌شود و به تغییر منجر می‌گردد (برخی از افراد ممکن است به‌خوبی بتوانند دلایل مشکلات‌شان را توضیح دهند، اما دانسته‌هایشان برای غلبه بر مشکلات‌شان به آنها کمکی نکند؛ دلیل اصلی آن همین موضوع است).

۲. واکاوی اقداماتی که برای اجتناب از افکار و احساسات به‌کار گرفته می‌شود
افراد، دانسته یا نادانسته، کارهای زیادی انجام می‌دهند تا از جنبه‌های دردسرساز تجارب اجتناب کنند. این اجتناب(به اصطلاح نظری، دفاع و مقاومت) ممکن است اشکالی نظیر غیبت در جلسات، دیرآمدن یا طفره رفتن به خود بگیرد. در عین حال، شاید به شکلی نامحسوس ظاهر شود (نظیر عوض کردن نامحسوس موضوع، وقتی برخی ایده‌ها سربرمی‌آورند، پرداختن به جنبه‌های فرعی تجارب به جای پرداختن به آنچه از نظر روان‌شناختی مهم است، پرداختن به امور مسلم و وقایع به بهای حذف عواطف، پرداختن به شرایط خارجی به جای پرداختن به نقش خود در شکل‌دهی وقایع و نظایر آن)؛ مواردی که تشخیص آنها در گفتمان اجتماعی معمول دشوار است. روان‌درمانگران تحلیلی به طور فعال، به این اجتناب‌ها می‌پردازند و آنها را واکاوی می‌کنند.

۳ . شناسایی مضامین و الگوهای تکرار شونده
روان‌درمانگران تحلیلی سعی می‌کنند مضامین و الگوهای تکرار شونده را در افکار، احساسات، خودپنداره، روابط و تجارب زندگی درمانجویان شناسایی و واکاوی کنند. در بعضی موارد، درمانجو ممکن است با تیزهوشی، از الگوهای تکرار شونده‌ای که رنج‌آور یا خود مغلوب کننده هستند آگاه باشد، اما احساس می‌کند توان فرار از آنها را ندارد(مثال: فردی که مکررا جذب همسران رومانتیکی می‌شود که نمی‌توانند هیجانات وی را پاسخگو باشند؛ یا فردی که هر بار در آستانهء موفقیت قرار می‌گیرد کارشکنی می‌کند). در سایر موارد، ممکن است درمانجو از الگوها بی‌خبر باشد، تا اینکه درمانگر به او کمک می‌کند تا آنها را بشناسد و درک کند.

۴ . گفتگو دربارهء تجارب گذشته(کانون رشدی)
مرتبط با شناسایی مضامین و الگوهای تکرار شونده، این موضوع نیز تصدیق می‌شود که تجارب گذشته، به‌خصوص تجارب آغازین با چهره‌های دلبستگی ، بر ارتباط ما با حال، و همچنین تجربهء حال تاثیر می‌گذارد. روان‌درمانگران تحلیلی تجارب آغازین، ارتباط بین گذشته و حال و شیوه‌های تداوم حضور گذشته در حال را واکاوی می‌کنند. تاکید بر گذشته یه خاطر خود گذشته نیست، بلکه به‌خاطر سایه‌ای است که بر مشکلات روان‌شناختی فعلی می‌افکند. یکی از اهداف درمان کمک به درمانجو برای رهایی از بند گذشته است، تا هر چه تمام‌تر در حال زندگی کند.

۵ . تاکید بر روابط بین‌فردی
روان‌درمانی تحلیلی تاکید زیادی بر روابط درمانجو و تجارب بین‌فردی او(به‌اصطلاح نظری، روابط با ابژه و دلبستگی) دارد. هر دو جنبهء انطباقی و غیرانطباقی شخصیت و خودپنداره در بافتار روابط دلبستگی پدید می‌آیند و مشکلات روان‌شناختی اغلب زمانی ظاهر می‌شوند که الگوهای بین‌فردی مشکل‌ساز در برابر توان درمانجو در ارضای نیازهای هیجانی مانع‌تراشی کنند.

۶. تاکید بر رابطهء درمانی
رابطهء بین درمانگر و درمانجو، خودش، یک رابطهء بین‌فردی مهم است: رابطه‌ای که می‌تواند عمیقا معنادار و آکنده از هیجان باشد. به همان میزان که مضامین تکرارشونده در روابط فرد و شیوهء تعاملش جاری هستند، تمایل دارند که به شکلی در رابطهء درمانی نیز ظاهر شوند. به‌عنوان مثال، فردی که مستعد بی‌اعتمادی به دیگران باشد، شاید به درمانگر به دیدهء شک بنگرد؛ فردی که از مخالفت، طرد، و تنها گذاشته شدن، می‌ترسد، شاید دانسته یا نادانسته از طرد شدن توسط درمانگر بترسد؛ فردی که با خشم و خصومت دست به گریبان است، ممکن است درگیر خشم نسبت به درمانگر شود و نظایر اینها(اینها مثال‌هایی نسبتا خام هستند؛ تکرار مضامین بین‌فردی در رابطهء درمانی اغلب پیچیده‌تر و نامحسوس‌تر از مثال‌های ارایه شده است). تکرار مضامین بین‌فردی در رابطهء درمانی(به اصطلاح نظری، انتقال و انتقال متقابل) فرصتی منحصربفرد را برای واکاوی و مرور آنها به‌صورت زنده فراهم می‌سازد. هدف انعطاف‌پذیری بیشتر در روابط بین‌فردی و تقویت ظرفیت‌ها جهت برآوردن نیازهای بین‌فردی است.

۷ . واکاوی زندگی فانتزی(خیالی)
برخلاف سایر درمان‌ها که در آن درمانگر می‌تواند فعالانه به جلسات ساختار دهد یا برنامهء از قبل تعیین شده را دنبال کند، روان‌درمانی تحلیلی درمانجویان را ترغیب می‌کند تا آزادانه در مورد هر چه در ذهن‌شان هست صحبت کنند. وقتی درمانجویان این کار را انجام می‌دهند (البته، اکثر درمانجویان، قبل از اینکه بتوانند واقعا راحت حرف بزنند، نیاز به کمک قابل ملاحظه‌ای از سوی درمانگر دارند)، افکارشان طبیعتا در حوزه‌های زیادی از زندگی ذهنی، شامل امیال، ترس‌ها، فانتری‌ها، رویاها و رویاهای روزانه سیر می‌کند؛ حوزه‌هایی که در بسیاری موارد درمانجو قبلا سعی نکرده بود آنها را به کلام درآورد. همهء این موضوعات منبع غنی اطلاعات هستند که به درمانگر می‌گویند درمانجو چگونه خود و سایرین را می‌بیند، تجارب را تعبیر می‌کند و می‌فهمد، از برخی جنبه‌های تجارب اجتناب می‌کند یا در برابر ظرفیت بالقوه‌اش برای یافتن لذت و معنای بیشتر در زندگی مانع‌تراشی می‌نماید.

استفاده از روش‌های روان ‌شناختی مبتنی بر تعامل شخصی منظم با فرد بزرگسال، به منظور کمک به وی در تغییر رفتار و غلبه بر مشکلات است. روان ‌درمانی برای بهبود سلامت روان فرد، حل یا کاهش رفتارهای دردسرساز، اعتقادات، اجبارها، افکار یا عواطف و بهبود روابط و مهارت‌های اجتماعی به کار می‌رود. امروزه هم‌چنین انواع مختلفی از روان‌ درمانی برای کودکان و نوجوانان مانند بازی ‌درمانی وجود دارد.

تکنیک‌های روان ‌درمانی بسیار متفاوت و فراوان است؛ جلسات روان درمانی بیشتر شامل جلسات یک به یک، بین مراجع و درمانگر است، اما برخی از اوقات به صورت گروهی نیز انجام می‌شود. 
پس از تشخیص و معاینه وضعیت روانی بیمار  روان ‌شناس  به تدوین و تهیه طرح درمان می‌پردازد و با استفاده از روش‌ها و تکنیک‌های گوناگون مبتنی بر نظریه‌های روان‌درمانی این فرایند بسیار تخصصی را انجام می‌دهد. لازم است ذکر شود که روان درمانی با مشاوره متفاوت است و روان درمانی مجموعه خدمات تخصصی جهت درمان و ایجاد تعادل روانی در فرد بیمار می‌باشد در صورتی که خدمات مشاوره‌ای از جنس مشورت کردن و آگاهی‌بخشی است. درمان دارویی نیز برای بیماران روانی توسط روان ‌پزشک انجام می‌گیرد. روان‌ درمانی روشی است که توسط درمان‌گر آموزش دیده به شکل حرفه‌ای، با توجه به خاستگاه «اختلال تحت درمان»، انجام گیرد. روان ‌درمان‌گری بر دوپایه «رابطه» و «ارتباطات» به شکل کلامی و غیرکلامی استوار است. رابطه‌ای حرفه‌ای میان بیمار و درمانگر است که مبتنی بر اصالت، جدیت، صمیمیت و آزادی است.


روان ‌درمانی کاربرد آگاهانه و هدف‌مند روش‌های بالینی و نگرش‌های میان‌فردی به دست آمده از اصول روان ‌شناختی ریشه‌دار با هدف کمک به افراد برای تغییر دادن رفتار، شناخت‌ها، هیجان‌ها یا سایر ویژگی‌های شخصی خودشان در مسیرهایی است که شرکت‌کنندگان در درمان آن‌ها را مطلوب می‌دانند.

روان‌ درمان‌گر به فردی گفته می‌شود که از یک یا چند شیوه از روش‌های روان‌ درمانی برای حل مشکلات مراجعان خود استفاده می‌کند.
روان ‌درمانی دارای نظریه‌ها و رویکردهای گوناگونی است و روش‌های آن بسیار گسترده و متنوع است. تاکنون بیش از ۵۰۰ روش روان‌ درمانی توسط نظریه‌پردازان مختلف ارایه شده‌است. از قدیمی‌ترین روش‌ها مانند هیپنوتیزم درمانی تا تکنیک‌های جدیدتر مانند اکت.

برخی از انواع رویکردهای روان درمانی:

• درمان شناختی رفتاری
• طرحواره درمانی
• درمان تحلیلی
• درمان هیجان مدار
• درمان مبتنی بر دلبستگی و منتالیزیشن

نویسنده: الهه صدوقی | در:

اولین چیزی که باید دانست این است که به طور کلی سوگ و سوگواری پس از شکست عاطفی روی یک خط مستقیم پیش نمی رود.

سوگواری آن گونه که تصور می شود دارای چند مرحله پشت سرهم نیست اما در مراحل مختلف رخ می دهد.

مرحله ی اول شوک یا عدم باور است. مرحله ی میانی شامل بررسی کردن، از دست دادن امید و هجوم عواطف شدید است و مرحله ی نهایی شامل سازماندهی مجدد، یکپارچگی و پذیرش می شود. این مراحل به ترتیب پشت سرهم قرار نگرفته اند و بیشتر حالتی سیال دارند. افراد مدام بین این مراحل در رفت و آمد هستند. این امر به خصوص در مرحله ی میانی که احساسات و عواطف بیشتر از همیشه درگیرند بیشتر دیده می شود.

اکثر افراد فکر می کنند که سوگواری در یک سری مراحل پشت سرهم رخ می دهد. به همین خاطر وقتی خود را در مرحله ای می بینند که فکر می کردند آن را پشت سر گذاشته اند، احساس سرخوردگی می کنند.

سوگواری بیشتر به یک حرکت عقب و جلوی مداوم بین مراحل مختلف می ماند تا زمانی که بالاخره به طور شفاف به حالت عدم دلبستگی و پذیرش برسیم.